بانک‌های زمان: راهکاری نوین برای کاهش انزوای اجتماعی و بهبود سلامت روان

کارشناسان هشدار می‌دهند که تنهایی و انزوای اجتماعی می‌تواند خطر ابتلا به اضطراب، افسردگی و حتی زوال عقل را افزایش دهد و باعث کاهش سلامت روان شود¹. در ایران نیز آمارها نگران‌کننده است؛ به عنوان مثال، مطالعه‌ی کشوری سال ۱۴۰۰ نشان داد حدود ۲۹.۷٪ از بزرگسالان ایرانی نشانه‌های اختلالات روانی دارند² و اختلالات اضطرابی-افسردگی با شیوعی بین ۱۵ تا ۲۵ درصد، شایع‌ترین بیماری‌های روانی کشور هستند³. در کنار این مشکلات، روند زندگی شهری و پیری جمعیت به کاهش حمایت‌های اجتماعی منجر شده است؛ برای نمونه سهم سالمندان زندگی‌کننده تنها در ۳۰ سال اخیر از حدود ۹ درصد به نزدیک ۱۵ درصد افزایش یافته است⁴. همه‌ی این‌ها نشان‌دهنده نیاز به راه‌حل‌های خلاقانه در سطح اجتماع برای تحکیم پیوندهای انسانی و ارتقای روحیه‌ی عمومی است.

وضعیت تنهایی و سلامت روان در ایران

بحران اقتصادی و اجتماعی ایران در سال‌های اخیر بر فشارهای روانی افزوده است. پژوهش‌ها نشان می‌دهد فاصله‌گذاری اجتماعی ناشی از پاندمی و مشکلات دیگر، موج جدیدی از اضطراب و افسردگی در کشور ایجاد کرده است^2و3. علاوه بر آن، بسیاری از جوانان و سالمندان ایرانی احساس تنهایی می‌کنند. تحقیقات جهانی تأکید می‌کنند که تنهایی مزمن فرد را در معرض انواع اختلالات روانی قرار می‌دهد¹. در واقع تنها ماندن به همراهی کمتر دوستان و خویشان و حمایت اجتماعی محدود منجر می‌شود که افراد در مواجهه با مشکلات زندگی آسیب‌پذیرتر شوند. این وضعیت در ایران نیز نمود دارد: به موازات افزایش جمعیت شهرنشین و کوچک شدن خانواده‌ها، شبکه‌های حمایتی سنتی رخت بربسته و افراد کم‌تر در جمع‌های اجتماعی مشارکت می‌کنند.

بانک زمان چیست؟

یکی از راهکارهای نوین برای غلبه بر انزوا و تقویت ارتباطات اجتماعی، «بانک زمان» است. بانک زمان مدلی داوطلبانه است که در آن افراد به‌جای پول، ساعت‌های خدمت و مهارت خود را مبادله می‌کنند. به عبارت دیگر، هر یک ساعت کار ارائه‌شده معادل یک واحد «پول زمانی» در نظر گرفته می‌شود؛ برای مثال کسی می‌تواند یک ساعت از وقت خود را به آموزش اختصاص دهد و به همان میزان از خدمات دیگری بهره ببرد. البته بانک زمان انواع مختلف و متنوعی دارد. از آن زمان، بانک‌های زمان در کشورهای مختلف گسترش یافته‌اند. مؤسسه‌ی Timebanking UK به صراحت می‌گوید این سیستم «تنهایی را کاهش می‌دهد، جامعه را تقویت می‌کند و سلامت روان را بهبود می‌بخشد»⁸. به همین دلیل در بسیاری از جوامع، بانک‌های زمان فرصت‌هایی برای ارتباط جدید و کمک متقابل بین افراد ایجاد کرده‌اند.

تجربه‌های موفق بین‌المللی

در کشورهای پیشرو، مدل‌های مختلف بانک زمان برای تقویت شبکه‌های اجتماعی و حمایت از سلامت روان اجرا شده است. در ژاپن، تعدادی پروژه‌ی زمان‌بانک (‌مانند «باشگاه زندگی فعال نیپون») سالمندان را تشویق می‌کند تا خدماتی چون نظافت، باغبانی یا همراهی به هم ارائه دهند و به ازای هر ساعت خدمت امتیاز بگیرند. رسانه‌های ژاپنی گزارش کرده‌اند این طرح «خودکفایی سالمندان را ترویج می‌دهد و آنان را فعال نگه می‌دارد»⁹. برآورد می‌شود حدود ۲ میلیون سالمند در منطقه اوزاکا با این روش می‌توانند همچنان به‌طور مستقل در منازل خود زندگی کنند و نیازی به مراکز مراقبتی نداشته باشند⁹. بدین‌ترتیب، هم‌زمان با خدمات عملی، احساس مفید بودن و پیوستگی اجتماعی در آنها تقویت می‌شود.

در ایالات متحده نیز طرح‌های پیشگامانه‌ی بانک زمان شکل گرفته است. به عنوان نمونه، بنیاد خیریه Healthfirst در نیویورک برنامه‌ای به نام TimeBank راه‌اندازی کرده است که با هدف مقابله با «اپیدمی تنهایی» عمل می‌کند¹¹. این برنامه تحت حمایت سخنان جراح‌سازمان بهداشت آمریکا مبنی بر اینکه «ارتباط اجتماعی بهترین درمان برای عواقب تنهایی و انزوا» است، فعالیت می‌کند. تا کنون بیش از ۲۵۰۰ نفر داوطلب و بیش از ۱۰۰ سازمان در این برنامه مشارکت داشته‌اند11. هدف این طرح ایجاد «چرخه‌ای از فعالیت‌های اجتماعی و پروژه‌های مشترک» است که به «کاهش انزوای اجتماعی و ساخت حمایت متقابل» بین اعضای جامعه منجر شود11.

در اروپا نیز بانک‌های زمان تجارب موفقی داشته‌اند. به‌عنوان مثال، در منطقه‌ی سنتس بارسلون (اسپانیا) یک بانک زمان مردمی تأسیس شده است. مسئولان آن می‌گویند هدف از پروژه این است که «روابط اجتماعی را تقویت کرده و انزوا و تنهایی زندگی شهری را بشکند»¹⁴. با مبادله‌ی مهارت‌ها و کمک‌های داوطلبانه، اعضا احساس می‌کنند در جامعه خود پیوستگی و دوستی بیشتری دارند و عادت دیرینه‌ی کمک به همسایه دوباره زنده می‌شود¹⁴. شواهد مشابهی در کشورهای اروپایی دیگر مانند انگلستان و آلمان هم وجود دارد که نشان می‌دهد مشارکت در بانک زمان منجر به ایجاد «دوست‌های جدید» و ارتقای حمایت اجتماعی می‌شود.

نتیجه‌گیری و پیشنهادات

آمارها و مطالعات مختلف نشان می‌دهد بانک‌های زمان می‌توانند با گسترش همیاری اجتماعی و تقویت روابط انسانی به کاهش انزوای اجتماعی و بهبود سلامت روان کمک کنند. با توجه به موفقیت نمونه‌های بین‌المللی، توصیه می‌شود مسئولان و تشکل‌های مردم‌نهاد در ایران نیز به این مدل توجه کنند. بر اساس گزارش ایرنا، این ایده در برنامه‌ی هفتم توسعه کشور نیز دیده شده و وزارت تعاون موظف شده است بانک زمان را راه‌اندازی کند¹⁶. اجرای پایلوت‌های بانک زمان در محله‌ها و شهرهای ایران می‌تواند به تقویت سرمایه اجتماعی و کاهش استرس‌های ناشی از انزوا بیانجامد. در نهایت، فراهم آوردن زیرساخت‌های لازم و فرهنگ‌سازی مناسب درباره‌ی بانک‌های زمان، عاملی مهم در بهره‌برداری از این ظرفیت نوآورانه برای ارتقای سلامت روان در جامعه خواهد بود.

منابع:

1. چگونه تاثیر فاصله اجتماعی و تنهایی دوران قرنطینه را بر سلامت روان مدیریت کنیم ↩︎
2. Survey on Mental Health Status in Iranian Population… ↩︎
3. اضطراب و افسردگی؛ شایع‌ترین اختلالات روانی در ایران ↩︎
4. Rising living alone among the elderly in Iran ↩︎
5. Survey on Mental Health Status in Iranian Population… ↩︎
6. اضطراب و افسردگی؛ شایع‌ترین اختلالات روانی در ایران ↩︎
7. چگونه تاثیر فاصله اجتماعی و تنهایی دوران قرنطینه را بر سلامت روان مدیریت کنیم ↩︎
8. How timebanking works for organisations ↩︎
9. Time bank lets Japan’s seniors swop services for free ↩︎
10. Time bank lets Japan’s seniors swop services for free ↩︎
11. TimeBank by Healthfirst Foundation Takes Aim at Loneliness Epidemic ↩︎
12. TimeBank by Healthfirst Foundation Takes Aim at Loneliness Epidemic ↩︎
13. TimeBank by Healthfirst Foundation Takes Aim at Loneliness Epidemic ↩︎
14. Sants Time Bank is open to everybody who wants to exchange their time and talent. ↩︎
15. Sants Time Bank is open to everybody who wants to exchange their time and talent. ↩︎
16. «بانک زمان» راهی برای احیای مشارکت اجتماعی با الهام از اعتماد و تکنولوژی ↩︎